گنج اگر پیدا کنم دیوانه ام

اوست دیوانه که دیوانه نشد

این عسس را دید و در خانه نشد

کانِ قندم نیستانِ شکّرم

هم ز من روید و هم من می خورم

علم تقلیدی و تعلیمی است آن

کز نُفورِ مستمع دارد فغان

چون پی دانه نه بهر روشنی است

همچو طالب علم دنیای دنی است

طالب علم است بهر عام و خاص

نه که تا یابد ازین عالم خلاص

چونکه سوی دشت و نورش ره نبود

هم در آن ظلمات جهدی می نمود

علم گفتاری که آن بی جان بود

عاشق روی خریداران بود

              مثنوی معنوی

بازگرد امروز روز راز نیست

             مثنوی معنوی

کور می گیری تو در کوچه به گشت

آن سگ عالِم شکار گور کرد

وین سگ بی مایه قصد کور کرد

کور نشناسد نه از بی چشمی است

بلکه این زان است کز جهل است مست

              مثنوی معنوی

کرد تعظیم و لقب دادش کریم

               مثنوی معنوی

هر گِلیمی را کَلیمی در بَرست

                  مثنوی معنوی

مرغ تقلیدت به پَستی می چرد

علم تقلیدی وَبال جان ماست

عاریه ست و ما نشسته کان ماست

زین خرد جاهل همی باید شدن

دست در دیوانگی باید زدن

هر چه بینی سودِ خود زان می گریز

زهر نوش و آب حیوان را بریز

هر که بستاید ترا دشنام ده

سود و سرمایه به مُفلس وام ده

ایمنی بگذار و جای خوف باش

بگذر از ناموس و رسوا باش و فاش

آزمودم عقل دوراندیش را

بعد از این دیوانه سازم خویش را

لیک هر دیوانه را جان نَشمُری

سَر مَنه گوساله را چون سامری

                 مثنوی معنوی

دل درون خواب روزن می شود

                   مثنوی معنوی

این سزای آنکه از یاران بُرید

               مثنوی معنوی

احمقی کردی ترا بئس العوض

                مثنوی معنوی

تو به پیغمبر چه می مانی بگو

                    مثنوی معنوی

عقل ناقص وانگهانی اعتمید

                مثنوی معنوی

از صدا هم باز آید سوی تو

                مثنوی معنوی

آه کز یاران نمی باید شکفیت

                مثنوی معنوی

بی کَسش یابد سرش را او خورد

                  مثنوی معنوی

که نمی دانی تو هیزم را ز عود

چونکه گنجی هست در عالم مرنج

هیچ ویران را مَدان خالی ز گنج

چون ترا آن چشم باطن بین نبود

گنج می پندار اندر هر وجود

ور عدو باشد همین احسان نکوست

که به احسان بس عدو گشتست دوست

ور نگردد دوست کینش کم شود

زانکه احسان کینه را مرهم شود

بس فواید هست غیر این ولیک

از درازی خایفم ای یار نیک

حاصل این آمد که یار جمع باش

همچو بُتگر از حجر یاری تراش

زانکه انبوهی و جمع کاروان

رهزنان را بشکند پشت و سنان

                  مثنوی معنوی

مر عزیزان را بکردی بازجُست

گرد می گشتی که اندر شهر کیست

کو بر ارکان بصیرت مُتّکی است

گفت حق اندر سفر هر جا روی

باید اول طالب مردی شوی

قصد گنجی کن که این سود و زیان

در تبع آید تو آن را فرع دان

                   مثنوی معنوی

کو برد از سحر خود تمییزها

وعده ها بدهد ترا تازه به دست

که هزاران بار آنها را شکست

عمر اگر صد سال خود مهلت دهد

اوت هر روزی بهانهء نو دهد

              مثنوی معنوی

تا پشیمانی در آخر کم بود

عقل قوّت گیرد از عقل دگر

نیشکر کامل شود از نیشکر

                مثنوی معنوی

کین او مِهرست و مِهر اوست کین

عهد او سُست است و ویران و ضعیف

گفتِ او  زَفت و وفای او نحیف

گر خورد سوگند هم باور مکن

بشکند سوگند مرد کژسُخُن

چونکه بی سوگند گفتش بُد دروغ

تو میُفت از مکر و سوگندش به دوغ

نفس او میر است و عقل او اسیر

صدهزاران مُصحفَش را خُرده گیر

چونکه بی سوگند پیمان بشکند

گر خورد سوگند هم آن بشکند

زانکه نفس آشفته تر گردد از آن

که کنی بندش به سوگند گران

چون اسیری بند بر حاکم نهد

حاکم آن را بردرد بیرون جهد

بر سرش کوبد ز خشم آن بند را

می زند بر روی او سوگند را

                    مثنوی معنوی

مُرده بودم جان نو بخشیدیم

تو مرا جویان مثال مادران

من گریزان از تو مانند خران

ای خُنُک آن را که بیند روی تو

یا در افتد ناگهان در کوی تو

ای روان پاک بستوده ترا

چند گفتم ژاژ و بیهوده ترا

ای خداوند و شهنشاه و امیر

من نگفتم جهل من گفت آن مگیر

شمه ای زین حال اگر دانستمی

گفتن بیهوده کی تانستمی

بس ثنایت گفتمی ای خوش خصال

گر مرا یک رمز می گفتی ز حال

عفو کن ای خوب روی خوب کار

آنچه گفتم از جنون اندر گذار

              مثنوی معنوی

این جهان از عطر و ریحان آکَنند

تو نه آن عودی کز آتش کم شود

تو نه آن روحی که اسیر غم شود

عود سوزد کان عود از سوز دور

باد کی حمله برد بر اصل نور

ای ز تو مر آسمانها را صفا

ای جفای تو نکوتر از وفا

زانکه از عاقل جفایی گر رود

از وفای جاهلان آن به بود

گفت پیغمبر عداوت از خِرَد

بهتر از مِهری که از جاهل رسد

               مثنوی معنوی

در غم مااند یک ساعت تو صبر

ترس و نومیدیت دان آواز غول

می کشد گوش تو تا قعر سُفول

هر ندایی که ترا بالا کشید

آن ندا می دان که از بالا رسید

هر ندایی که ترا حرص آورد

بانگ گرگی دان که او مردم درد

این بلندی نیست از روی مکان

این بلندی هاست سوی عقل و جان

                     مثنوی معنوی

کو و کو گو فاخته شو سوی او

بو که استادی رهاند مر ترا

وز خطر بیرون کشاند مر ترا

ای خدا این سنگِ دل را موم کن

ناله اش را تو خوش و مرحوم کن

               مثنوی معنوی

یا ز خون بی گناهی خورده ای

توبه کُن وز خورده استفراغ کن

ور جراحت کهنه شد رو داغ کن

                  مثنوی معنوی

گر نه خفّاشی نظر آن سوی کن

عاقبت بینی نشان نور تُست

شهوت حالی حقیقت گورِ تُست

                  مثنوی معنوی

ای خُنُک آن را که روی تو ندید

               مثنوی معنوی